Jazosiz intizom va xavfsiz bog‘lanish sirlari: Chegara qo‘yish, mukofot xatosi va tabiiy oqibatlar

Adem Güneş: «Jazosiz tarbiya» (Cezasız Eğitim) — 2-qism Muallif: Adem Güneş (Turkchadan Javohir Usmon tarjimasi asosida) 1. Mukofot — jazoning boshqacha kiyingan ko‘rinishidir Ko‘pchilik ota-onalar jazo o‘rniga mukofot berishni ijobiy pedagogika deb o‘ylaydi: «Agar xonangni yig‘ishtirsang, shirinlik olib beraman», «Besh baho olsang, velosiped olib beraman». Adem Güneş shuni ta’kidlaydiki: Mukofot ham huddi jazo kabi shartli tarbiyadir. • Mukofot ichki motivatsiyani o‘ldiradi: Bola o‘z xonasini toza tutish insoniy burch ekanligi uchun emas, faqat shirinlik olish uchun yig‘ishtiradi. • Bola savdogarga aylanadi: Vaqt o‘tishi bilan bola oddiy oilaviy yordam uchun ham haq talab qila boshlaydi: «Menga nima berasan?». • Mukofot to‘xtasa — xulq to‘xtaydi: Sovg‘a berilmagan kuni bola kitob o‘qishdan ham, tartibli bo‘lishdan ham voz kechadi. Tavsiya: Moddiy mukofot o‘rniga samimiy muloqot, mehrli quchoqlash va «Sening bu harakating menga juda katta yordam bo‘ldi, rahmat bolajonim» degan ruhiy e’tirof yetarlidir. 2. Xavfsiz hissiy bog‘lanish (Güvenli Bağlanma) — Tarbiya poydevori Bolaning qulog‘iga gap kirishi uchun avvalo uning qalbi bilan ota-onaning qalbi o‘rtasida simsiz ko‘prik — xavfsiz bog‘lanish qurilishi lozim. Agar bola o‘zini ota-onasining yonida xavfsiz, sevimli va qabul qilingan his qilmasa, unga aytilgan dunyoning eng dono nasihatlari ham eshikdan nariga o‘tmaydi. Xavfsiz bog‘lanish qanday o‘rnatiladi? • Bola gapirayotganda telefonni chetga surib, ko‘zlariga qarash; • Xato qilganda darhol tergov qilmasdan, avval uning hissini tushunish («Ko‘ryapman, juda xafa bo‘libsan»); • Ota-ona quchog‘i — bolaning har qanday dovuldan panoh topadigan eng tinch bandargohi bo‘lishi shart. 3. Jazosiz chegara qo‘yishning 5 oltin qoidasi Chegara — jazo degani emas. Chegara — bolaga dunyoning xavfsiz va tushunarli ekanligini his qildiruvchi qoidalardir. 1. Ko‘z darajasiga tushish: Yuqoridan turib buyruq bermang, egilib, bolaning ko‘z darajasiga keling. 2. Qisqa va lo‘nda gapirish: O‘n daqiqalik ma’ruza bolaning qulog‘ini charchatadi. Fikringizni 1–2 ta qisqa jumla bilan ayting. 3. Hissiy xotirjamlik va qat’iyat: Qoidani jahl bilan emas, mutlaq osoyishtalik bilan bildiring. Ovozingizdagi qat’iyat bolani ishontiradi. 4. Ijobiy tilni qo‘llash: «Yugurma!» (man etish) o‘rniga «Sekin yuramiz» (to‘g‘ri harakatni ko‘rsatish) deng. 5. Muqobil variant taklif qilish: «Devorga chizish mumkin emas, lekin mana bu qog‘ozga xohlagancha chizishing mumkin». 4. Tabiiy oqibatlar qoidasi (Natural Consequences) Jazo — bu sun’iy ravishda o‘ylab topilgan alamdir (masalan: ovqat yemading — multfilm ko‘rmaysan). Bu ikkisi o‘rtasida mantiqiy bog‘liqlik yo‘q. Tabiiy oqibat esa — hayotning o‘zidan saboq olishdir: • O‘yinchog‘ini urib sindirdimi? Unga baqirmang, yangisini ham darhol olib bermang. U singan o‘yinchoqqa qarab, narsalarni asrash kerakligini tabiiy tushunadi. • Ertalab paypog‘ini kiyishni cho‘zib, maktabga kech qoldimi? Siz asabiylashmang, o‘qituvchisiga tushuntirib uzr so‘rash mas’uliyatini uning o‘ziga qo‘yib bering. 5. Ota-onaning o‘zini tarbiyalashi va kechirim madaniyati Adem Güneş kitob oxirida eng ta’sirli xulosani beradi: «Biz bolamizga baqirayotgan paytda, aslida bolaga emas, o‘z bolaligimizdagi kamsitilgan, tushunilmagan va og‘riq chekkan o‘z ichki bolamizga baqirayotgan bo‘lamiz». Agar ota-ona o‘z ichidagi charchoqni, asabiylikni va bolalik jarohatlarini davolamasa, u o‘z bolasiga chinakam shafqat ko‘rsata olmaydi. Bolani tarbiyalash — o‘z nafsini tarbiyalashdan boshlanadi. Har bir ota-ona xato qilishi tabiiy, ammo o‘z vaqtida boladan: «Kechir bolajonim, o‘shanda juda charchagan edim, senga nohaq ovozimni ko‘tardim» deb uzr so‘ray olish — eng oliy murabbiylik fazilatidir.