Fitrat pedagogikasi: Bola ruhiyati, ota-onalik mas’uliyati va ma’naviy tarbiya

6-dars || Xadicha Kubro: Ushbu audio-transkript Xadicha Kubro Tongarning «Barkamol farzand tarbiyasi» asarining xatolarni berkitish (sattorlik), bolalik quvonchi, farzand ne’matining shukri, duo va qarg‘ish ta’siri hamda yolg‘ondan saqlanish odoblariga bag‘ishlangan boblarini o‘z ichiga oladi. Quyida barcha mavzular mantiqiy ketma-ketlikda, tahrirlangan va tizimli shaklda umumlashtirildi. Fitrat pedagogikasi: Bola ruhiyati, ota-onalik mas’uliyati va ma’naviy tarbiya 1. Farzandning xatolarini oshkor qilmaslik — Sattorlik fazilati (Humaza, 1) Ilohiy sifatga ergashish: Inson tabiatan xatoga moyil. Alloh taolo bandalarining ayblarini yuziga solmay, «Sattor» (ayblarni berkituvchi) sifati bilan parda tortadi. Ota-onadan ham bolasining xatolarini el oldida fosh qilmaslik talab etiladi. Xatoni yuzga solishning ruhiy zararlari: Bolaning har bir noo‘rin harakatini yuziga solish, kamsitish va tanbeh berish unda uchta og‘ir asoratni paydo qiladi: Nuqsonlilik hissi; Qadrsizlik hissi; Surunkali aybdorlik hissi. Tasavvur va yolg‘on farqi: Maktabgacha yoshdagi bolalarda hayol va haqiqat chegarasi to‘liq shakllanmagan bo‘ladi. Hayolidagi voqeani haqiqat deb so‘zlab bergan bolani «yolg‘onchi»ga chiqarish uning tasavvur mexanizmini sindiradi va o‘ziga bo‘lgan ishonchini yo‘qotadi. Nabaviy yechim (Hijolatdan asrash): Masjidda sahobalardan birining tahorati buzilganida, Rasululloh (s.a.v.) o‘sha sahobani alohida ajratib sharmanda qilmaslik uchun butun jamoatga: «Tahorat ustiga tahorat olish fazilatdir, kelinglar, barchamiz tahoratimizni yangilaymiz», — deya umumiy buyruq berganlar. Bolaning aybini tuzatishda ham uni hijolatga qo‘ymaydigan shunday nozik hikmat qo‘llanilishi lozim. 2. Uyning go‘zal ziynati — Bolalikni o‘g‘irlamaslik (Kahf, 46) Kattalashgan bola qolipi: Ota-onalar ko‘pincha xayolidagi «mukammal bola» obrazini bolaga majburlab tiqishtiradilar: yugurmasin, to‘polon qilmasin, kiyimini kirlatmasin, qimir etmay dars qilsin. Bu bolani bolalikdan mahrum qilish demakdir. Bola o‘z tabiati bilan ziynatdir: Bola sakragan, to‘kkan, sindirgan, qiziqqan va savol bergan holatidagina boladir. Oltin to‘p masali: Boy xonadon kambag‘al qo‘shnisining xonadonidagi doimiy qahqaha va shodlikka havas qilib, ularning «kichik oltin to‘pi» borligini eshitadi. Boy oltindan og‘ir to‘p yasatib, xotini bilan o‘ynaganda tanalari ko‘karib, jarohat oladi. Qo‘shni esa «oltin to‘p» deb erkalab, qo‘ldan qo‘lga olib o‘ynagan beg‘ubor farzandini nazarda tutgan edi. Bolaning borligi — charchoqni ketkazuvchi, xonadonga baraka va quvonch beruvchi oltin to‘pdir. «Bolasi bor kishi u bilan bolalashsin»: Rasululloh (s.a.v.) Hasan va Husayn bilan birga gilamda emaklab ulov bo‘lganlar, ularning kurashini kulib tomosha qilganlar, namozda yelkalariga chiqqanlarida tushirishga shoshilmaganlar. 3. Farzand — Buyuk ne’mat va uning amaliy shukri (Fotiha, 1) Ne’matga rozi bo‘lish: Farzand — tanlash imkoni berilmagan, Alloh o‘zi xohlagan fe’l-atvor va qiyofada taqdim etgan sovg‘adir. Qiz yoki o‘g‘il, faol yoki yuvosh bo‘lishidan shikoyat qilish sovg‘a beruvchi Zotga nisbatan noshukurlikdir. Shukr — faqat tilda emas: Junayd Bag‘dodiy aytganlaridek: «Shukr — Alloh bergan ne’mat bilan Unga isyon qilmaslikdir». Farzand ne’matining shukri — uni kaltaklamaslik, so‘kmaslik, haqorat qilmaslik va Alloh rozi bo‘ladigan yo‘lda tarbiyalashdir. Bolasiga tilida «shukur» deb, amalda unga zulm qilgan ota-ona berilgan ne’mat orqali imtihondan yiqiladi. 4. Ota-onalik — Duo maqomidir (Furqon, 77) Kelajak mavhumligi va tavakkul: Ota-ona qanchalik bilimli bo‘lmasin, bolaning 5 daqiqadan keyingi taqdirini bilmaydi. Kelajakni to‘liq nazorat qilishga urinish asabiy charchoq keltiradi. Yagona chora — bolani duolar panohiga topshirishdir. Duo — eng oliy rag‘bat: Moddiy mukofotlar (shirinlik, telefon, pul) vaqt o‘tishi bilan ichki motivatsiyani so‘ndiradi. Samimiy duo esa bolaning ruhini oziqlantiradi, onasining mehrini his qildiradi va uni yaxshi xulqqa undaydi. Nabaviy va Qur’oniy duolar: Rasululloh (s.a.v.) Anas ibn Molikka mol-mulk va serfarzandlik barakasini, Abdulloh ibn Abbosga esa hikmat va Qur’on ilmini so‘rab duo qilganlar. Payg‘ambarlarning (Ibrohim, Zakariyo, Imron xotini) duolari har bir ota-ona uchun namuna: doimo solih zurriyot, namozni to‘kis ado etuvchi avlod va ko‘z quvonchi so‘ralishi zarur. Qarg‘ish va badduo halokati: Ota-onaning duosi mustajob bo‘lganidek, uning jahl ustida aytgan qarg‘ishi ham darhol urishi mumkin. «Oq sutimga rozi emasman» deyish bolaning ikki dunyosini xarob qiladi (onasi rozi bo‘lmagani uchun jon berolmay yotgan sahoba Alqama voqeasi). 5. Yolg‘on — Ishonch binosini qulatuvchi ofat (Nahl, 105) Mo‘min yolg‘on gapirmaydi: Hadisi sharifga ko‘ra, mo‘min turli xatolarga yo‘l qo‘yishi mumkin, ammo xiyonatkor va yolg‘onchi bo‘lmaydi. Tarbiyadagi «oq yolg‘onlar» xatosi: Bolaga dars qildirish, ovqat yedirish yoki tinchlantirish uchun yolg‘on va’dalar berish («jim tursang, buni olib beraman» deb bermaslik, «uxlamasang, ukol qiladi» deb qo‘rqitish) katta gunohdir. Rasululloh (s.a.v.) bolani chaqirib, qo‘lida hech narsa bo‘lmasa-da «kel, senga bir narsa beraman» deyishning o‘zini ham yolg‘on deb ataganlar. Ota-onaga bo‘lgan ishonchning sinishi: Bolalar ota-onaning so‘zini mutlaq haqiqat deb biladi. Bir marta yolg‘on ustida tutilgan ota-ona bolaning nazdida butun dunyoga va hatto Yaratuvchiga bo‘lgan ishonchini yo‘qotishiga sabab bo‘ladi. Boladagi yolg‘onning ildizi: Agar bola yolg‘on gapirayotgan bo‘lsa, bu uning tabiatan buzuqligidan emas, balki: Jazodan va qattiq g‘azabdan qochish; Yetarlicha mehr va e’tibor qozonish uchun to‘qilgan himoya chorasidir. Yechim: Boladan xatosiz bo‘lishni talab qilish emas, u xato qilganda ham to‘g‘risini aytsa jazolanmasligini biladigan xavfsiz va samimiy muhit yaratishdir.